การบ้าน

สภาวะของความเป็นชายขอบ
แปลว่าการนิยามคนชายขอบอาจจะมาทั้งจากคนส่วนใหญ่พูดถึงคนส่วนน้อยในเชิงเป็นอื่น (otherness) ที่ด้อยกว่าเอง หรือคนส่วนน้อยมองตัวเองว่าด้อยกว่าก็ได้ แต่บางครั้งคนส่วนน้อยก็อาจมองว่าคนส่วนใหญ่เป็นคนชายขอบก็ได้ ถ้าที่ว่างทางวัฒนธรรม ของคนส่วนน้อยคิดว่าตนเองเข้มแข็งกว่า เช่น คนจีนในเยาวราช ที่อาจมองว่าคนอื่นนอกเยาวราชด้อยกว่าก็ได้ ซึ่งนั่นหมายถึงการเกิดท้องถิ่นนิยม (localism) ตามมา "คนชายขอบ" จึงมักมีชีวิตที่อยู่กับการถูกทอดทิ้ง ถูกเอาเปรียบ และถูกเอาประโยชน์ ถูกกีดกันไม่ให้เข้าถึงทรัพยากร ฯลฯ คนเหล่านี้อยู่นอกสายตา และไม่เคยถูกเล็งที่จะให้ได้รับการช่วยเหลือ

กลุ่มชายขอบเป็นกลุ่มที่ยังไม่ถูกกลืนเป็นส่วนหนึ่งของกลุ่มใหญ่อย่างสมบูรณ์ กลุ่มที่ละทิ้งวัฒนธรรมเดิมของตนไปบางส่วน และยังไม่ได้เป็นที่ยอมรับอย่างสมบูรณ์ในวัฒนธรรมใหม่ที่กลายมาเป็นวิถีชีวิตของตนมักใช้กับกลุ่มคนที่อพยพย้ายเข้ามาอยู่ใหม่ จึงมีลักษณะเป็นวัฒนธรรมผสมเพราะฉะนั้นทัศนคติ คุณค่าและแบบอย่างพฤติกรรมที่แสดงออกมาจึงมิได้มีลักษณะเป็นแบบวัฒธรรมใดวัฒนธรรมหนึ่ง อันเป็นสาเหตุให้เกิดความหลากหลายไม่กลมกลืน ทั้งนี้ทำให้การปรับตัวและการต่อสู้ดิ้นรนเพื่อเอาตัวรอดภายใต้สถานการณ์ดังกล่าวจึงเป็นสาระสำคัญของวิถีชีวิตของประชากรที่อาศัยอยู่ในวัฒนธรรมชายขอบ

ความเป็นชายขอบเป็นผลมาจากการจัดวางตำแหน่งในสังคม
ความเป็นชายขอบคือความเป็นอื่นที่ถูกให้ความหมายโดยสังคมกระแสหลัก
ความเป็นอื่นอันเป็นผลมาจากเพศสถานะ เพศวิถี ชนชั้น ชาติพันธุ์ อายุ เป็นต้น
ความเป็นอื่นที่มักถูกมองว่าเป็นปัญหาที่เกิดจากจุดอ่อนหรือเป็นธรรมขาติที่มีอยู่ก่อนแล้ว
[แก้] กลุ่มคนชายชอบ
กลุ่มคนยากจน
ผู้ติดเชื้อเอชไอวี
คนพิการ และ คนอ้วน
คนรักเพศเดียวกัน
อื่นๆ
[แก้] สถานภาพการเป็นชายขอบ
เกิดจากการที่บุคคลนั้นเข้าไปเป็นส่วนหนึ่งของสังคมแล้วถูก (สังคม) กำหนดว่าเป็นส่วนเกิน ฯลฯ เพราะฉะนั้นทุกคนมีสิทธิ์ที่จะเป็นคนชายขอบได้ เนื่องจากคนชายขอบ คือ คนที่อยู่นอกปริมณฑลการรับรู้ของคนกระแสหลัก (ถูกคนส่วนใหญ่ในสังคมมองข้ามไป)

[แก้] กระบวนการเปลี่ยนเป็นชายชอบ
เมื่อเกิดความเปลี่ยนแปลงต่างๆเกิดขึ้น เช่น การเปลี่ยนแปลงทางสังคม การเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจ การเปลี่ยนแปลงทางการศึกษา การเปลี่ยนแปลงทางค่านิยมและจารีต เนื่องจากการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ทำให้มโนทัศน์ของบุคคล บุคคลเดิมต่อการมองโลก มองสังคมเปลี่ยนไป

[แก้] ประเภทของคนชายขอบ
ชายขอบของภูมิศาสตร์ ซึ่งใครก็ตามที่อยู่ขอบริมของแผนที่ คนเหล่านั้นก็คือคนชายขอบ. แต่รายละเอียดของความเป็นชายขอบนั้นอาจมีเนื้อหาแตกต่างกัน เช่นบางคนอยู่ชายขอบ กลับเป็นการเอื้อต่อการลงทุนที่ข้ามไปลงทุนในชายแดนกับอีกประเทศหนึ่ง บางคนเป็นผู้ซึ่งมีอิทธิพลต่อกิจกรรมทางเศรษฐกิจอยู่ตรงบริเวณนั้น เช่น มีโรงงานอุตสาหกรรม มีการร่วมลงทุนในทางธุรกิจการท่องเที่ยว ธุรกิจบ่อนการพนัน การฟอกเงินต่างๆ ส่วนบางคน กลับถูกกีดกันในการเข้าถึงทรัพยากรในระดับพื้นฐานที่สุด เช่น ไม่มีที่ทำกิน ถูกเอาเปรียบขูดรีดแรงงาน และถูกใช้เป็นกันชนในเขตชายแดนที่มีปัญหาข้อพิพาท เป็นต้น
ชายขอบของประวัติศาสตร์ สำหรับเรื่องนี้มันมีพลวัตรเปลี่ยนแปลงไปมา และสัมพันธ์กับสภาพภูมิศาสตร์ที่เปลี่ยนแปลงไป อย่างเช่น สมัยอาณาจักรสุโขทัย อยุธยาก็เป็นเพียงเมืองชายขอบ มาถึงสมัยอยุธยา สุโขทัยก็เปลี่ยนแปลงความสำคัญของตัวเองไป และศูนย์กลางอย่างกรุงเทพฯก็จัดว่าเป็นดินแดนชายขอบของอาณาจักรอยุธยา เป็นต้น จะเห็นว่า หากมองจากแง่ของประวัติศาสตร์มันมีความเปลี่ยนแปลงอย่างเป็นพลวัตร
ชายขอบของความรู้ หากมามองกันที่ตัวของความรู้ ความรู้ใดที่ไม่สอดคล้องกับความรู้อื่นๆ ความรู้ใดที่ไม่ใช่กระแสหลัก ความรู้นั้นก็เป็นชายขอบ แม้แต่คนที่อยู่ที่ศูนย์กลางขอบเขตทางภูมิศาสตร์ หากมีความรู้ต่างไปจากสังคม ต่างไปจากความเชื่อ ความคิด ความเห็นของคนส่วนใหญ่ ความรู้นั้นก็เป็นชายขอบในท่ามกลางศูนย์กลางนั่นเอง ตัวอย่างในเรื่องนี้ที่จะขอยกขึ้นมาก็คือ ในสมัยเริ่มต้นการพัฒนาเมื่อประมาณ 40 กว่าปีที่แล้ว จอมพลสฤษฎิ์ได้มีจดหมายไปถึงเถรสมาคมไม่ให้สอนเรื่องสันโดษ[ต้องการอ้างอิง] ทั้งนี้เข้าใจว่า หลักการดังกล่าวของพระพุทธศาสนาไปขัดกับหลักของการพัฒนาประเทศ อย่างนี้ ความรู้เกี่ยวกับเรื่องของสันโดษก็คือเป็นความรู้แบบชายขอบ


ความคิดเห็น

ความเป็นชายขอบนั้นสามารถแยกข้อเสียเปรียบออกได้เป็นสามด้านใหญ่ๆ 1. ต้นทุนทางเศรษฐกิจ 2. ต้นทุนทางวัฒนธรรม 3. ต้นทุนทางสังคม
ต้นทุนทางเศรษฐกิจ หมายถึง ฐานะทางเศรษฐกิจ คือรวยหรือจนนั่นเอง บุคคลชายขอบมักไม่ค่อยมีเงิน มีฐานะต่ำกว่าคนที่ไม่ใช่ชายขอบ การที่จะเข้าถึงบริการหลายอย่างต้องการเงิน เช่นการมีการศึกษาระดับมหาวิทยาลัย ต้องใช้เงินมาก บุคคลชายขอบอาจไม่มีโอกาสได้เข้าศึกษา เพราะอาจไม่มีเงินส่งเสียตนเอง และอาจต้องทำมาหากินไปด้วยเรียนไปด้วย ทำให้ไม่สามารถเรียนได้ดีอย่างที่ควรเป็น
ต้นทุนทางวัฒนธรรม หมายถึงสิ่งแวดล้อมทางความคิด ค่านิยม วิถีการดำเนินชีวิตที่จะช่วยให้ดำรงอยู่ได้ในชีวิตทั่วไป ในสังคมไทยมีสำนวนว่า "สำเนียงส่อภาษา กิริยาส่อสกุล" คนที่มีชาติสกุลคือคนที่ได้เปรียบในจุดนี้ ในกรอบของการศึกษา จะพบได้ว่าหากพ่อแม่มีการศึกษาระดับมหาวิทยาลัย ลูกหลานมักจะได้ร่ำเรียนระดับมหาวิทยาลัยเช่นกัน และไม่ค่อยประสบปัญหามากนักเพราะพ่อแม่ได้ถ่ายทอดประสบการณ์ให้ลูกได้
ตัวอย่างผู้เขียนเองที่พ่อจบแค่มัธยมสอง แม่จบแค่ ป.4 มีปัญหามากในการที่จะไต่มาจนจบปริญญาเอก เป็นเพราะขาดต้นทุนทางวัฒนธรรม พ่อแม่ไม่รู้เลยว่าการเรียนการสอนและชีวิตมหาวิทยาลัยเป็นอย่างไร ถ่ายทอดไม่ได้เพราะไม่รู้ ลูกแต่ละคนก็สู้กันหืดขึ้นคอทั้งนั้น (แต่พ่อแม่ปลื้มมาก คุยได้ตลอด สามบ้านแปดบ้านรู้ไปทั่ว แถมวันดีคืนดีมาทวงบุญคุณอีกว่า เนี่ยฉันอุตส่าห์ส่งเสีย แต่ผู้เขียนก็ปลง ทำใจว่าดีกว่าไปขอทุนชาวบ้านเค้า อาจโดนกดขี่มากกว่านี้) ผู้เขียนเองนึกว่าจะเดี้ยงตั้งแต่ มศ.ต้นเพราะไปเรียนโรงเรียนดังเข้า ไม่รู้วัฒนธรรมแบบแข่งขัน "วิ่งสู้ฟัด" (แบบที่คุณหมอประเสริฐ ท่านเขียนอยู่) แต่ก็กัดฟันจนมาวันนี้ได้ แต่ก็ยังเป็น "นักวิชาการชายขอบ"เพราะขาดพื้นฐานวัฒนธรรม "วิ่งสู้ฟัด" แบบนักวิชาการอีกเช่นกัน
เรื่องนี้เองที่ทำให้ผู้เขียนมีปณิธานว่าจะช่วยคนที่ด้อยโอกาสให้มีโอกาสมากขึ้น ไม่ว่าไทยหรือเทศ ถ้าเค้าคิดช่วยตนเองด้วย แต่หลายหนที่ปรากฏว่าหลายคนไปไม่ถึงดวงดาวกันเลย
ต้นทุนทางสังคม คือ เครือข่ายทางสังคม เช่น คนรวยก็จะคบกันเฉพาะคนรวย เป็นการเอื้อโอกาสให้กันและกัน แต่คนด้อยโอกาสก็ไม่มีอะไรจะเอื้อกัน เหมือนเตี้ยอุ้มค่อม ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือพวกสมาคมศิษย์เก่าทั้งหลาย ที่พยายามให้ลูกศิษย์เก่าเรียนต่อในสถาบันที่พ่อแม่จบมา ดังนั้น จะเห็นได้ว่าในเมืองไทยและเมืองนอก สมาคมศิษย์เก่าดังๆ ก็จะดังอยู่ไมกี่แห่ง นอกจากนี้ เราก็มักจะเห็นพวกไฮซ้อที่พยายามยกระดับตนเอง เพื่อลูกหลานด้วย ไม่ใช่แค่เพื่อตนเองเท่านั้น
เมื่อมามองให้ครบสามด้าน ก็จะเห็นว่า คนด้อยโอกาสหรือบุคคลชายขอบส่วนมากหันไปทางไหน ก็ทางตันเสียทั้งนั้น
ในสังคมสหรัฐฯ ที่พยายามลดช่องว่างในจุดนี้ เช่นให้โอกาสในการเรียนต่อสำหรับบุคคลชายขอบมากขึ้นโดยการให้เงินกู้พิเศษ แต่บุคคลชายขอบเองก็ไปไม่ค่อยถึงดวงดาวเพราะพื้นด้านอื่นไม่ส่งเสริม เช่น คุณธรรมด้านการรับผิดชอบงาน (Work ethics) ค่านิยมในการเล่าเรียน และแม้กระทั่งการมีบุคคลตัวอย่างหรือโรล โมเดล (Role model) ก็ไม่ได้ช่วย เพราะพวกไอ้โรล โมเดลนี่แหละพอมันได้ดี มันก็ไม่ใช่บุคคลชายขอบต่อไป มันไม่มาช่วยคนตกทุกข์ได้ยากกันสักเท่าไร
หลายครั้ง เราจึงยังเห็นบุคคลชายขอบไม่ว่าในสหรัฐฯ หรือไทยไม่ไปไหนเลย หลายครั้งก็ต้องโทษตัวบุคคลชายขอบเองด้วยที่ไม่พยายามเอาเลย และหลายครั้งที่ต้องโทษกระแสหลักที่พยายามกีดกันบุคคลชายขอบทุกวิถีทางเช่นกัน
เรื่องของนักศึกษาที่มีปัญหาคนนี้ทำให้เกิดการวิเคราะห์ออกมาได้ น่าเสียดายในกรณีนักศึกษาคนนี้ ที่ทุกฝ่ายผนึกกำลังเต็มที่ที่จะช่วย แต่ดูเหมือนเจ้าตัวไม่คิดจะช่วยตนเองบ้างเลย แม้จะขยับบั้นท้ายก็ไม่เคยแม้แต่จะคิด มีแต่คิดหาข้อบ่ายเบี่ยง เหมือนกับที่คนไทยเรียกว่า "คนดีชอบแก้ไข คนจัญไรชอบแก้ตัว" ดังนั้นต่อให้สิบพระอินทร์ลงมาช่วย คงไม่ได้เกิดอะไรขึ้น
การยกระดับบุคคลชายขอบไม่ใช่แค่"การเอื้ออาทร" แต่เป็นการพัฒนาคนและสังคมอย่างยั่งยืน เพื่อให้ยืนได้ด้วยตนเอง หลายครั้งที่บุคคลที่ทำงานเพื่อบุคคลชายขอบจำเป็นต้องเข้าใจอย่างยิ่งว่า บุคคลชายขอบเองนั่นแหละคืออุปสรรคในการพัฒนาตนเอง
การพัฒนาคนให้รู้จักคิดนั้นไม่ใช่แค่มองในด้านดีด้านเดียว แต่ต้องมองว่ามีบางคนเหมือนกันที่พัฒนาอย่างไรก็ไม่ได้ เปรียบเหมือนบัวประเภทสุดท้ายของพุทธ ที่ในท้ายสุดคนอื่นๆ ก็ได้แต่มองตาปริบๆ เมื่อบัวพวกนี้ไม่มีโอกาสโผล่เหนือน้ำ และกลายเป็นอาหารของเต่าและปลา หรืออาจกลายเป็นบัวพันธุ์ใหม่ คือ "พันธุ์เต่าถุย" คือไม่มีใครรับทานอีกต่างหาก
ผู้เขียนเชื่อว่าปัญหาคนเห็นแก่ตัว คนขี้เกียจ ที่มักใช้ความเป็นบุคคลชายขอบมาตักตวงประโยชน์ มาหลอกใช้คน คงมีต่อไป แต่คนทำงานด้านนี้คงต้องพิจารณาต่อไปมากขึ้นว่าควรทำอย่างไร ปัญหานี้เป็นปัญหาที่น่าคิดและยากที่จะแก้ไข


( น.ส. อาตีก๊ะ สุลาลักษณ์ เลขที่ 39 )